'Milli güvenlik' gerekçesinin doğuşu ve CHP: 1939-1953 dönemi

Abdülkadir Deveci

Türkiye'de "millî güvenlik", belirli bir dış politika tercihinin içerideki yüzü olarak 1940'larda doğdu; ilk hedefi komünistler ve komünist sayılanlar oldu.

4 Aralık 1945 sabahı, Cağaloğlu. Tan gazetesinin sahibi Zekeriya Sertel o sabahı yıllar sonra anılarında anlattı. Üniversiteli gençler ellerinde önceden hazırlanmış baltalar, balyozlar ve kırmızı mürekkep şişeleriyle matbaaya saldırdı; "Orada bekleyen polisler olup bitene seyirci kaldılar." Anlattığına göre kalabalığın içinde çok sayıda sivil polis vardı ve saldırıyı asıl onlar yönlendiriyordu; niyet, Sertelleri soyup üzerlerine kırmızı boya dökmek, sonra sokaklarda "İşte kızıllar" diye dolaştırmaktı. Saldırganlardan kimse mahkemeye verilmedi; yargılanıp hapse giren Serteller oldu. Anıların o güne ilişkin yargısı açıktı: "Bu işin İnönü'nün bilgisi içinde Saraçoğlu'nun verdiği emir üzerine polis tarafından tertiplenip yürütüldüğüne hiç şüphe yoktu"1. Elinde belge yoktu. Belgeler seksen yıl sonra Amerikan arşivinden çıktı.

Desteklemek, güç vermek için tüm okurlarımızı soL Haber'e abone olmaya davet ediyoruz.

ABONE OL

Bu karar "milli güvenlik" gerekçesiyle Türkiye egemen sınıfları adına CHP tarafından verilmişti. Türkiye'de "millî güvenlik", belirli bir dış politika tercihinin içerideki yüzü olarak 1940'larda doğdu; ilk hedefi komünistler ve komünist sayılanlar oldu. O yılllarda iktidar Sovyetler Birliği'ne karşı saf tutarken öte yandan içeride bir komünizm tehdidi tarif etti. Sovyetler Birliği ile Milli Mücadele yıllarından itibaren geliştirilen yakın ilişkiler ve dayanışma geride kalmış, Sovyetler Birliği'nin ülkenin kurtuluşuna ve kuruluşuna katkıları unutulmuş, savaş yılları boyunca Türk hükümeti geri dönüşsün Sovyet düşmanlığının tohumlarını ekmişti.

Bu dönem için elimizde eskisinden çok belge var. ABD'nin savaş dönemi istihbarat örgütü Stratejik Hizmetler Bürosu'nun (Office of Strategic Services, OSS) ve askeri ataşelerin ABD Ulusal Arşivi'ndeki raporlarına dayanan, Eylül 2026'da yayımlanan bir çalışma Tan baskınının nasıl düzenlendiğini belgeledi; aynı çalışmaya göre Türkiye, ortada henüz hiçbir Sovyet talebi yokken, daha 1944'te İngiltere ile ABD'yi Sovyetlere karşı yanına çekmeye çalışıyordu2. Türk istihbaratının 1926'daki kuruluşundan Soğuk Savaş'a kadar yabancı servislerle ilişkilerini inceleyen, 2025'te yayımlanan bir çalışma ise savaş yıllarında en geniş iş birliğinin İngiltere ile, ikinci sırada Almanya ile kurulduğunu ve savaştan sonra ağırlığın Amerikan servisine geçtiğini anlattı3.

Alman orduları 1941 baharında Bulgaristan ve Yunanistan üzerinden sınıra dayanınca ikinci bir hat açıldı. 18 Haziran 1941'de, Barbarossa'dan dört gün önce, Ankara'da Almanya ile Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması imzalandı; Saraçoğlu Meclis'te antlaşmanın Türkiye'nin mevcut taahhütleriyle bağdaştığını anlattı ve Meclis 25 Haziran'da 302 oyla onayladı12.

Aynı yıllarda içeride ırkçı Turancı yayınlar himaye gördü, antifaşist yayınlar engellendi. Orhan Kemal'in ilk öyküsünü basan, Nâzım Hikmet'in şiirlerini takma adla yayımlayan Yeni Edebiyat 1941 sonbaharında Sıkıyönetim Mahkemesi kararıyla kapatıldı13. Aynı dönemde Hasan İzzettin Dinamo'nun basında Nazi yanlısı yazılar yazan emekli askerlere ve yazarlara hitaben yazdığı bir şiir Yeni SES dergisinde çıkınca şair ile derginin yöneticisi Sıkıyönetim Komutanlığı'na çağrıldı; bu dergi de kapatıldı. Ülkenin en tanınmış şairi Bursa Hapishanesi'nde yatıyordu13. Başka bir deyişle Türkiye egemen sınıfları CHP aracılığıyla dışarıda İngilizlerle ve Almanlarla işbirliği geliştirirken içeride komünizm tehlikesine karşı baskıları arttırdı.

Ankara iki yıl boyunca Almanya ve İngiltere arasında ip cambazlığı yaptı. Savaş sanayi açısından stratejik bir önemde sahip bir hammadde olan krom İngiltere'ye gidiyordu; 9 Ekim 1941 tarihli Clodius Anlaşması'yla Türkiye, İngiliz sözleşmesinin bittiği 1943'ten itibaren Almanya'ya da yılda 90 bin tona kadar krom vermeyi taahhüt etti ve karşılığında 18 milyon liralık savaş malzemesi alacaktı 7, 14. Savaş boyunca az sayıda da olsa Alman ve İtalyan harp yardımcı gemileri ticari gemi süsü verilmiş halde Boğazlardan geçti. Sovyetler Birliği'nin 7 Ağustos 1946 tarihli notası bu gemileri tek tek sayıyordu15. 1941 sonbaharında iki Türk generali Doğu Cephesi'ni gezdi ve Hitler'in karargâhında ağırlandı. Büyükelçi von Papen'in raporuna göre generaller memnun döndü; Ali Fuat Erden dönüşünün ertesi günü Cumhurbaşkanı'na rapor verdi, Dışişleri Bakanı ile Mareşal Çakmak da o toplantıdaydı7. İngiltere ise Türkiye'yi kendi safında savaşa sokmaya uğraşıyordu. Churchill Ocak 1943'te Adana'da İnönü ile görüştü; Saraçoğlu'nun ABD Büyükelçisi'ne anlattığına göre kesin bir taahhüt istemedi, Sovyet hükümetini gücendirmekten kaçınılmasını tavsiye etti. ABD Büyükelçisi'nin o günlerdeki yorumuna göre Ankara, olası bir Rus saldırısına karşı tek kurtuluşunu İngiltere ile ABD'nin korumasında görüyordu16. 

Ağustos 1942'deki Alman büyükelçi Papen'in raporuna göre Başbakan Saraçoğlu, bir Türk olarak Rusya'nın yok edilmesini arzuladığını, bunun Führer'in çağ açacak bir işi ve yüzyıllardan beri Türk halkının rüyası olduğunu söyledi; aynı görüşmede Almanlarla gizli temaslar için üçüncü bir kişi göstermeyi teklif etti ve Türkiye'nin belli kişilerin kendi toprakları üzerinden geçişine göz yumacağı sözünü verdi7.

CIA'in Alman istihbaratı çalışması aynı ayı şöyle aktardı: Dışişleri Genel Sekreteri Numan Menemencioğlu, Papen'e Sovyetler Birliği hakkında istihbarat verdi ve karşılığını istedi; Türk hükümeti Alman servisinin Türkiye'de Sovyet karşıtı operasyon yürütmesine belli ölçüde işbirliği yaparak izin verdi8. Türk istihbaratı Alman servisinin İngiltere'ye ve ABD'ye karşı faaliyetlerini engellemeye çalıştı, yakalanan Alman casuslarını sınır dışı etti; Moskova'ya karşı yürütülen işlere ise dokunmadı3. 1945 yazında OSS'in İstanbul istasyonu, aralarında üst düzey bir Türk istihbaratçının da bulunduğu kod adlı kaynaklara maaş ödediğini yazıp ek bütçe istedi2. 1946'da Amerikan istihbaratının irtibat kurduğu on bir müttefik servis arasında para alan tek servis Türk servisiydi